Үндэсний аудитын газраас “Уул уурхайн салбарын төсвийн орлогын бүрдүүлэлт, гүйцэтгэл” сэдэвт гүйцэтгэлийн аудит хийж, дүгнэлт, зөвлөмж гаргажээ. Тус аудитын тайлангийн талаар Үндэсний аудитын газрын Аудитын нэгдсэн удирдлага, зохицуулалтын газрын аудитын удирдлагын менежер Б.Болормаатай ярилцлаа. 

-“Уул уурхайн салбарын төсвийн орлогын бүрдүүлэлт, гүйцэтгэл” сэдэвт аудитаар өгсөн ерөнхий дүгнэлтийг эхлээд танилцуулна уу?

-Үндэсний аудитын газраас УИХ-ын Төсвийн байнгын хорооны 2022 оны 09 дүгээр тогтоол, Төрийн аудитын байгууллагын 2023 оны гүйцэтгэлийн төлөвлөгөөний дагуу “Уул уурхайн салбарын төсвийн орлогын бүрдүүлэлт, гүйцэтгэл” сэдэвт аудитыг гүйцэтгэлээ.

Аудитаар уул уурхайн салбарыг хөгжүүлэх чиглэлээр дэвшүүлсэн зорилтын хэрэгжилт удааширсан нь баялгийн сангийн орлого буурахад нөлөөлсөн, мөн уул уурхайн салбарт үйл ажиллагаа явуулж байгаа иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагын тусгай зөвшөөрөл эзэмших, шилжүүлэх, бүртгүүлэх ажил хангалтгүй, уул уурхайн экспортын бүтээгдэхүүнээс улсын төсөвт төвлөрөх орлогыг бодитой тооцох мэдээллийн нэгдсэн системийг хөгжүүлснээр төрийн байгууллагууд харилцан мэдээлэл солилцох боломжтой талаар дүгнэлтүүдийг гаргасан.

Түүнчлэн аудитаар ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийн  ногдуулалт, тайлагналд тавих хяналтыг холбогдох байгууллагууд бүрэн хэрэгжүүлж ажиллаагүй, эдийн засгийн ач холбогдол бүхий  дагалдах ашигт малтмалын нөөцийг иж бүрэн бүртгээгүй, үнэлгээ хийгээгүй зэрэг асуудлаар дүгнэлт гаргасан. 

-Уул уурхайн салбарын төсвийн орлогын төлөвлөгөөг улсын эдийн засгийн төлөв байдалд дүн шинжилгээ хийж, холбогдох байгууллагын мэдээлэлд үндэслэж боловсруулаагүй байна гэж. Үүнийг дэлгэрэнгүй тайлбарлаж өгөөч?

-Сангийн яамнаас уул уурхайн салбарын төсвийн орлогын хэмжээг тооцоохдоо голлох ашигт малтмалын бүтээгдэхүүний олборлолт, экспортын хэмжээ болон макро эдийн засгийн төсөөлөл зэргийг үндэслэдэг байна. Эрх бүхий байгууллагаас 2019-2022 оны төсвийг батлахдаа Ковид-19 нөхцөл байдал, хилийн хоригоос шалтгаалж нүүрс, зэсийн баяжмал зэрэг бүтээгдэхүүний экспортын хэмжээг бууруулж төлөвлөсөн боловч 2022 оны эцэст дээрх нөхцөл байдал өөрчлөгдсөнөөс нүүрс, зэсийн баяжмал, цайр зэрэг бүтээгдэхүүний экспортын орлогын хэмжээ нэмэгдсэн.

Цаашид төрийн байгууллагууд цахим системээр холбогдон уул уурхайн бүтээгдэхүүний экспортын мэдээлэл солилцох ажлыг сайжруулснаар төсвийн орлогыг бодитой тооцож, төлөвлөх боломжтой юм.

-Төрийн байгууллагуудын мэдээлэл солилцох ажил хангалтгүй байна гэж дүгнэсэн байна. Гол шалтгаан нь юунд байна вэ?

-Төрийн байгууллагуудын холбогдох мэдээлэл зөрүүтэй байгаа нь Ашигт малтмалын тухай хууль, Татварын ерөнхий хууль, Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хууль болон Хуулийн этгээдийн улсын бүртгэлийн тухай хуулийн зарим заалтыг бүрэн хэрэгжүүлж ажиллаагүйтэй холбоотой байна. Тухайлбал, аудитаар 2019-2022 онд зарим тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч аж ахуйн нэгж, байгууллага татвар төлж, шилжилт хөдөлгөөнөө хийсэн боловч Улсын бүртгэлийн ерөнхий газарт зохих бүртгэлээ хийгээгүй асуудал илэрсэн.

Иймд уул уурхайн экспортын бүтээгдэхүүнээс улсын төсөвт төвлөрүүлэх орлогыг бодитой тооцох мэдээллийн нэгдсэн системийг хөгжүүлснээр төрийн байгууллагуудын харилцан мэдээлэл солилцох, ажлын уялдаа холбоо хангагдах боломжтой болох юм.

-Аудитаар “Ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийн ногдуулалт, тайлагналд тавих хяналтыг бүрэн хэрэгжүүлж, төсөвт төвлөрүүлэх нь орлогыг нэмэгдүүлэх боломжтой байна” гэдэг дүгнэлт өгчээ. Төсөвт төвлөрүүлэх уул уурхайн орлого хэд орчим хувиар нэмэгдэх боломжтой болох бол? Тооцоо судалгаа гаргасан зүйл байдаг уу?

-Аудитаар зарим ашигт малтмалын ордын нөөцөд бүртгэсэн, эдийн засгийн ач холбогдол бүхий дагалдах ашигт малтмалыг иж бүрэн үнэлээгүй асуудал илэрсэн. 
Тухайлбал, Эрдэнэтийн овооны зэс-молибдений ордын нөөцийг тогтоосон лабораторийн шинжилгээний үр дүнгээр илрүүлсэн мөнгө, рений, мөн Төмөртийн овооны цайрын ордын нөөцийг тогтоосон лабораторийн шинжилгээний үр дүнгээр илрүүлсэн кадми, индий зэрэг ашигт малтмалын бүтээгдэхүүний үнийг тус тус тооцоогүй байна. 

Эдийн засгийн ач холбогдол бүхий  дагалдах ашигт малтмалын нөөцийг иж бүрэн бүртгэж, үнэлгээ хийж, дүгнэлт гаргаагүй нь татварын байгууллагаас Ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийг ногдуулах боломжийг алдагдуулж байна.

Ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийн тайлагналыг цахим бүртгэлд бүрэн шилжүүлснээр 2023 оны 1 дүгээр сарын 01-ний өдрөөс эхлэн Гаалийн төв лабораторийн дүгнэлтээр гарсан бүх төрлийн элементэд ногдол үүсдэг болсон нь татварын алба болон татвар төлөгчдийн хооронд маргаан үүсгэж байгаа нь үндсэн болон дагалдах ашигт малтмалын талаар хууль эрх зүйн орчин бүрэн бүрдээгүйтэй холбоотой.

Иймээс ашигт малтмалын ордын нөөцөд бүртгэсэн үндсэн болон дагалдах ашигт малтмалын талаар хууль эрх зүйн орчныг шинэчлэн сайжруулах талаар геологи, уул уурхайн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв болон бусад холбогдох байгууллагууд анхаарч ажиллах шаардлагатай байгаа юм.

-Тус аудитыг хийснээр бодлого боловсруулагчид цаашид холбогдох ямар хууль, журамд өөрчлөлт оруулж, хууль эрх зүйн орчныг нь сайжруулах шаардлагатай байна вэ? 

-Аудитаар Сангийн яам, УУХҮЯ-нд уул уурхайн төсвийн орлогыг нэмэгдүүлэхэд чиглэсэн зөвлөмжийг өгсөн. Тухайлбал, Сангийн яам, Татварын ерөнхий газар, Ашигт малтмал, газрын тосны газар зэрэг байгууллагуудын мэдээллийн нэгдсэн системийг бий болгох технологийн шийдлийг холбогдох бодлогын яамтай хамтран боловсруулж, ажлын уялдаа холбоог сайжруулахад чиглэсэн үр дүнтэй арга хэмжээ авч ажиллах, мөн Ашигт малтмалын ордын геологийн болон үйлдвэрлэлийн нөөцөд бүртгэсэн, үндсэн болон дагалдах ашигт малтмалын талаар хууль эрх зүйн орчныг шинэчлэн сайжруулах талаар холбогдох яаманд санал хүргүүлж, шийдвэрлүүлэх зэрэг зөвлөмжийг өгсөн.

Түүнчлэн уул уурхайн салбарт үйл ажиллагаа явуулж буй тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчдийг хуулиар хүлээсэн чиг үүргээ хэрэгжүүлэх талаар мэдээ, мэдээллээр хангах, эрх зүйн актыг зөрчсөн тохиолдолд хариуцлага тооцож ажиллах талаар холбогдох яаманд зөвлөмжийг өгсөн.